हिउँ हराएको दामन : बदलिँदो मौसम, बदलिँदो पहिचान :- दावा शेर्पा

— दावा सेर्पा
दामन, मकवानपुर
कुनै समय जाडो लाग्नेबित्तिकै सेताम्मे हुन्थ्यो दामन। घरका छाना, रूखका हाँगा, बाटाघाटा—सबै हिउँले ढाकिन्थे। हिउँ खेल्ने बालबालिकाको हर्ष, हिउँ छाम्न टाढाबाट आउने पर्यटकको भीड, र चिसोले काँप्ने तर उत्साहले भरिएको गाउँ—दामनको परिचय यही थियो। तर आज दामन उही छ, दृश्य उही छ, हिमाल उही छन्—तर हिउँ हराएको छ।
समुद्री सतहबाट करिब ७,६२० देखि ८,२०२ फिट उचाइमा रहेको दामन–सिमभन्ज्याङ क्षेत्र महाभारत पर्वतशृंखलाको एक महत्त्वपूर्ण भूभाग हो। सन् १९८० को दशकसम्म यहाँ जाडोयाममा तापक्रम माइनस १० डिग्री सेल्सियससम्म झर्थ्यो। हिमपात नियमित थियो, र दामन हिउँको प्रमुख गन्तव्यका रूपमा स्थापित थियो।
तर चार दशकको अन्तरालमा दामनको मौसमले नयाँ मोड लिएको छ।
“पहिले हिउँ पर्नु सामान्य थियो, अहिले हिउँ पर्नु समाचार बनेको छ।”
बढ्दो तापक्रम, घट्दो हिउँ
तथ्यांकअनुसार सन् १९८० मा -१०°c सम्म झर्ने तापक्रम सन् १९९० मा -८°c, सन् २००० मा -६°c, सन् २०१० मा -५°c र सन् २०२० सम्म आइपुग्दा -२°c मा सीमित भएको देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा त तापक्रम ० देखि ४ डिग्री सेल्सियसको बीचमै सीमित रहने गरेको छ।
तापक्रमको यो क्रमिक वृद्धिसँगै हिमपात पनि घट्दै गयो। नियमित हिमपात अनियमित भयो, र अहिले त हिउँ पर्नु दुर्लभजस्तै बनेको छ।
जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव
नेपालमा गरिएको विभिन्न अध्ययनले पहाडी क्षेत्रमा तापक्रम निरन्तर बढिरहेको देखाएका छन्। हिमरेखा माथि सर्दै गएको छ, जसका कारण पहिले हिउँ पर्ने स्थानहरू अहिले हिउँविहीन बन्दै गएका छन्।
दामन यसको सजीव उदाहरण बनेको छ।
हिउँसँग जोडिएको पर्यटनमा यसको प्रत्यक्ष असर परेको छ। हिउँ हेर्न आउने पर्यटकको संख्या घटेको छ, जसले स्थानीय होटल र पर्यटन व्यवसायलाई पनि प्रभावित पारेको छ।
“हिउँसँगै दामनको एउटा पहिचान हराएको छ, तर यसको सौन्दर्य अझै बाँकी छ।”
बदलिँदो वनस्पति, बदलिँदो पर्यावरण
मौसम परिवर्तनले यहाँको जैविक विविधतामा पनि असर पारेको छ। चिसो वातावरणमा बढ्ने स्याउ, लालीगुराँस, खस्रु र पैँयु जस्ता वनस्पतिहरू घट्दै गएका छन्। सट्टामा न्यानो वातावरणमा बढ्ने सल्ला र उत्तिस फैलिन थालेका छन्।
थाहा नगरपालिका क्षेत्रका स्थानीयका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा पहिले कम देखिने सर्पहरू, विशेष गरी राजगोमन, देखिन थालेका छन्। यसले वातावरणीय सन्तुलनमा आएको परिवर्तनलाई संकेत गर्छ।
वन्यजन्तुको बसाइँसराइ र जैविक विविधताको ह्रासले दीर्घकालीन असर पर्ने चिन्ता पनि बढाएको छ।
पर्यटनको नयाँ सम्भावना
हिउँ हराए पनि दामनको आकर्षण समाप्त भएको छैन। यहाँबाट देखिने हिमालय श्रृंखलाको दृश्य अझै पनि विश्वकै उत्कृष्ट दृश्यहरूमध्ये एक मानिन्छ।
सूर्योदयको पहिलो किरणले हिमालमा पार्ने सुनौलो आभा, र साँझको सूर्यास्तले सिर्जना गर्ने शान्त वातावरण अझै पनि उत्तिकै मोहक छ।
स्थानीय व्यवसायी र पर्यटन विज्ञहरू अब दामनलाई “एग्रो टुरिज्म” र “नेचर रिट्रिट” का रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँछन्।
“हिउँ नपरे पनि दामनको भविष्य समाप्त भएको छैन, यसको भविष्य केवल बदलिएको छ।”
संरक्षण र अनुकूलनको आवश्यकता
विशेषज्ञहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न स्थानीय स्तरमै पहल आवश्यक छ।
वन संरक्षण, वृक्षारोपण, वातावरणमैत्री पर्यटन, कृषि–आधारित पर्यटन, र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोगले दामनलाई नयाँ सम्भावनाको केन्द्र बनाउन सक्छ।
यो केवल वातावरण जोगाउने प्रयास मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्र जोगाउने उपाय पनि हो।
परिवर्तनको बीचमा उभिएको दामन
दामन आज परिवर्तनको बीचमा उभिएको छ—
एकातिर हिउँले भरिएको विगत,
अर्कोतिर न्यानो हुँदै गएको वर्तमान।
तर प्रकृति अझै उदार छ। हिमाल अझै उस्तै छन्। दृश्य अझै उस्तै छ।
सायद दामनले हिउँ गुमाएको छ,
तर आफ्नो आत्मा गुमाएको छैन।
अब दामनको कथा हिउँको मात्र होइन,
परिवर्तनसँग जुध्दै नयाँ पहिचान बनाउने साहसको कथा हो।